اثر فلین، تشدید ریختی و استنتاج بهترین تبیین
1- در مطالعات هوش پدیدهای وجود دارد که «اثر فلین» (Flynn effect) خوانده میشود. این پدیده نشان میدهد که نمرات آزمون هوش هر نسل از انسانها نسبت به نسل قبلی افزایش قابلتوجهی پیدا میکند. به شکلی که میتوان گفت در طول قرن بیستم میانگین نمرات آزمون هوش حدود 30 واحد IQ افزایش پیدا کرده است. اما این پدیده، که از طریق آزمونهای هوش نشان داده شده، با اشکالی روبرو است: اگر واقعاً طی قرن گذشته هوش انسان 30 واحد افزایش یافته، یا انسانهای امروزی باید عمدتاً نابغه باشند، یا انسانهای ابتدای قرن بیستم میبایست اکثراً عقبمانده میبودند. حالآنکه هیچکدام از این دو صادق نیست. این مشکل باعث شده که محققان تلاش کنند توضیحی غیر از افزایش واقعی هوش برای اثر فلین ارائه دهند. اما تلاشهای آنها تاکنون موفقیتآمیز نبوده است.
2- روپرت شِلدرِیک، دانشمند بریتانیایی، نظریهای دارد که میتواند توضیحدهندهی این افزایش امتیاز هوش باشد. اسم نظریهی او «تشدید ریختی» (morphic resonance) است. این نظریه میگوید طبیعت دارای نوعی حافظه است که هرچه یک رخداد دفعات بیشتری در جهان تکرار شود، وقوع مجدد آن آسانتر میگردد. مثلاً اگر یک بلور برای نخستین بار در آزمایشگاهی در هرکجای جهان با دشواری تهیه شود، در دفعات بعدی این تولید در هر آزمایشگاه دیگری آسانتر انجام خواهد گرفت. مشابه همین وضعیت در یادگیری موجودات نیز وجود دارد. مثلاً اگر موشهایی در گوشهای از جهان بتوانند راه خود را در یک هزارتو پیدا کنند، موشهای بعدی در حل همان هزارتو عملکرد بهتری نشان خواهند داد.
از کنار هم قرار دادن نظریهی تشدید ریختی و مشکل حلناشدهی اثر فلین میتوان به یک راهحل رسید: نسل جدید انسان در حل آزمونهای هوش موفقتر است، زیرا این آزمونها پیشتر توسط افراد نسل گذشته حل شده و به این طریق مسیر حل شدن بهتر آنها برای نسل جدید هموار گشته است. ازاینجهت تعجبی ندارد که نسلهای جدید در انجام آزمونهای هوش عملکرد بهتری نسبت به نسلهای گذشته نشان دهند.
3- نظریهی تشدید ریختی، باوجوداینکه شلدریک مجموعه شواهدی برای اثبات آن ارائه میدهد، به ذائقهی جامعه علمی خوش نمیآید. شخصاً نیز برای پذیرش آن شواهد بیشتری نیاز دارم. اما قوت توضیحی این نظریه برای مسئلهای مانند اثر فلین، بحث دیگری را به ذهن متبادر میکند: بحث از «استنتاج بهترین تبیین» (Inference to the Best Explanation). استنتاج بهترین تبیین (بهاختصار IBE) میگوید وقتی با پدیدهای مواجه میشویم، نظریهای که بهترین تبیین را برای توضیح آن پدیده ارائه دهد، موردقبول واقع میگردد. البته اینکه «بهترین» در ترکیب «بهترین تبیین» چه ویژگیهایی را شامل میشود، بحثی است مفصل. اما عجالتاً در مورد اثر فلین به نظر میرسد غیر از نظریهی تشدید ریختی اساساً نظریهی رقیبی وجود ندارد که بخواهیم بر سر اینکه کدامیک از آنها «بهترین» است جدل کنیم. لذا ظاهراً باید نظریهی تشدید ریختی را بپذیریم، حال آنکه جامعه علمی تمایلی به پذیرش این نظریه ندارد. این مطلب از جهت بحثهایی که در حوزه IBE انجام میشود قابلتأمل است.